Erum við skynsöm?

Í síðustu viku kom Hjálmar, rit hagfræðinema við Háskóla Íslands út. Blaðið er stórgott og ég mæli með því að allir kíki á það. Ég var beðinn um að skrifa grein byggða á B.A. ritgerð minni sem fjallaði um hagfræðilega ákvörðunartöku einstaklinga. Ég ætla að birta greinina hér en hvet alla til að kíkja á Hjálma í heild sinni:

Erum við skynsöm?

Vangaveltur um uppruna og ákvörðunartöku hins hagræna manns, homo economicus.

Hagfræðin hefur frá upphafi snúist um verðmyndun sem verður til sökum ákvörðunartöku einstaklinga . Virði vöru eða þjónustu á tímabili klassískrar hagfærði var metið út frá kostnaði allra framleiðsluþátta sem tóku þátt í að mynda hana og koma til neytandans. Virði mjólkur var því allur kostnaður bóndans við framleiðslu hennar og dreifingu, hvort sem um mjólkunina eða dreifingu hennar var að ræða. Eitt af aðalvandamálum þessarar sýnar var að verð vöru á markaði endurspeglaði ekki alltaf virði hennar samkvæmt skilningi klassískrar hagfræði, það er framleiðslukostnaði. Þegar nýklassísk hagfræði ruddi sér rúms leituðust hagfræðingar við að leysa þetta vandamál með því að líta í auknum mæli á rekstrareiningar samfélagsins líkt og verð, framboð, eftirspurn og gróða sem tengdist sérstökum vörum eða þjónustu. Virði vöru og þjónustu var ekki lengur metið út frá framleiðslukostnaði. Með nýrri nálgun var stuðst við nyt einstaklings af þeirri vöru eða þjónustu sem hann neytti og það notað til að meta virði hennar. Með nytjum er átt við þá ánægju eða hamingju sem einstaklingar upplifa við að nota vöruna eða þjónustuna. Framleiðslukostnaður vék fyrir jaðarnytjum sem hornsteinn virðismats nýklassískrar hagfræði. Jaðarnyt segja til um það notagildi, eða ánægju, sem einstaklingur hefur af næstu einingu af vöru eða þjónustu sem hann neytir. Greining á jaðranytjum og –hegðun einstaklinga leysti að miklu leyti vandamál klassísku hagfræðigreiningarinnar varðandi raunhæfa lýsingu á hegðun einstaklinga á markaði. Nýklassísk greining gerir ráð fyrir því að einstaklingar hámarki nyt sín, þ.e. velji alltaf þann kost sem veitir þeim mesta ánægju fram yfir alla aðra. Oft er talað um nýklassíska einstaklinginn sem hinn hagræna mann, eða homo economicus. Hann vegur og metur ákvarðanir sínar út frá nytjum sínum og hugsar á jaðrinum. Hámörkun eins og hinn hagræni maður framkvæmir krefst eftirfarandi forsenda:

  1. Einstaklingar hafa smekk og valröðun sem helst alltaf óbreytt.
  2. Einstaklingar hámarka hag sinn.
  3. Einstaklingar haga sér sjálfstætt og hafa fullkomnar og viðeigandi upplýsingar.

Með öðrum orðum tákna þessi skilyrði það að einstaklingar vita hvað þeir vilja, velja alltaf það sama í sömu aðstæðum, vita allt og gera allt til að hámarka eigin hag.

 Ákvörðunartaka einstaklinga í reynd

Ákvörðunartaka hins hagræna manns hefur frá upphafi verið gagnrýnd en á undanförnum áratugum hefur sú gagnrýni aukist til muna. Bent hefur verið á ýmsar hindranir sem koma í veg fyrir að einstaklingar geti tekið ákvarðanir á jafn hagkvæman hátt og hin nýklassísku fræði gera ráð fyrir. Ósamhverfar upplýsingar, þar sem t.d. söluaðili veit meira um vöruna sína en kaupandi, er dæmi sem er flestum augljóst en mörg smærri og duldari atriði geta líka haft áhrif. Sálfræðilegar hneigðir (e. biases), boð (e. heuristics) og innrömmun vandamála (e. framing) eru dæmi um þær hindranir sem verða á vegi einstaklinga í hagfræðilegri ákvörðunartöku.

Þegar einstaklingur fer í gegnum skynsamlegt ákvörðunartökuferli þarf hann að svara fjórum spurningum; Hvaða aðgerðir eru mögulegar, hvaða mögulegu afleiðingar geta aðgerðirnar haft og hversu líkleg er hver þeirra, hversu miklu máli skipta þær afleiðingar þann sem tekur ákvörðunina og hvernig á að velja milli mögulegra aðgerða með tilliti til væntra gilda afleiðinga þeirra? Ef litið er til forsenda nýklassískrar hagfræði hefur sá sem tekur ákvörðunina fullkomnar upplýsingar og veit því um allar mögulegar aðgerðir ásamt því að gera sér grein fyrir öllum mögulegum afleiðingum hverrar þeirra og veit hverjar líkurnar á því að hver þeirra muni eiga sér stað eru. Nóbelsverðlaunahafanum Herbert Simon, líkt og mörgum öðrum, vildi meina að þessar forsendur gangi ekki upp sé litið til raunverulegrar ákvörðunartöku. Hann vildi meina að rökhyggja einstaklinga sé ekki fullkomin heldur búa einstaklingar yfir takmarkaðri rökhyggju (e. bounded rationality). Takmörkuð rökhyggja er tilkomin sökum þess að einstaklingar búa ekki yfir fullkomnun upplýsingum né hafa þeir getu til að vinna úr miklu magni af upplýsingum. Flestir virðast hneigja ákvörðun sinni sökum einhverra, sýnilegra eða duldra, líffræðilegra takmarkana á úrvinnslu upplýsinga og James March fullyrðir að takmarkaða rökhyggju megi helst rekja til takmarkaðrar athygli, minnis, skilnings og samskiptahæfileika.

Rannsóknir benda til þess að einstaklingar sem standa frammi fyrir ákvörðunartöku hámarki ekki hag sinn heldur fullnægi frekar fyrirfram ákveðnum lágmarksskilyrðum. Sökum takmarkaðrar rökhyggju gera einstaklingar sér ekki grein fyrir öllum valmöguleikum sem þeir hafa né bera þeir þá saman samtímis. Í stað þess því að bera saman alla þætti allra valmöguleikana velja einstaklingar nokkra þætti, ákvarða hver lágmarksskilyrði eru til þess að fullnægja þeim og velja fyrsta möguleikann sem fullnægir öllum lágmarksskilyrðunum. Lítum á dæmi yfirmanns sem hefur yfir 100 starfsmönnum að ráða og þarf að ráðstafa einum þeirra í nýtt verk. Gefum okkur að 1 af þessum 100 starfsmönnum hámarki verkið en 50 fullnægi grunnskilyrðum þess. Ef yfirmaðurinn leitar einungis að fullnægjandi lausn við vandamálinu eru því einungis um 2% líkur á því að hann velji starfsmanninn í verkið sem hámarkar virði þess. Auk þess sem einstaklingar virðast fullnægja frekar en hámarka ákvörðunartöku sína eru einnig fjölmargar hneigðir og boð sem hafa áhrif á ákvörðunartöku þeirra og skekkja hana enn frekar eða koma jafnvel í veg fyrir að ákvörðunin fari í gegnum ákvörðunartökuferlið. Niðurstöður rannsókna sýna þannig að við bregðumst við flækjustigi flestra ákvarðana með ósjálfráðum vana. Þessi vanabundnu viðbrögð, sem nefnast boð, eru til dæmis þau sem segja okkur að hlutur sé nálægt okkur ef við sjáum hann skýrt en langt frá okkur sé hann óskýr. Líkt og flest önnur boð nýtist þessi sjálfvirka úrvinnsla upplýsinga, byggð á vana, okkur vel í flestum tilfellum en einstaka sinnum geta hlutir verið óskýrir þrátt fyrir að vera nálægir. Í háloftunum gerist þetta oftar en ella og þar geta þessi boð haft slæmar og afdrifaríkar afleiðingar fyrir flugmenn. Flugmenn eru því þjálfaðir í að hætta að treysta boðum sínum og meta fjarlægð á fleiri vegu. Slíkir „gallar” sem búa innra með okkur eru margir hverjir mistök skynfæra okkar. Einnig eru til sálrænar hneigðir sem skekkja hegðun okkar. Þar sem allir þessir gallar eru innbyggðir í hugsun okkar tökum við ekki eftir þeim og sökum þess eru þeir varasamir. Þeir hafa áhrif á hegðun einstaklinga án þess að þeir geri sér grein fyrir því nema að hugi að þeim sérstaklega. Ennfremur getur því reynst erfitt að venja okkur af þessum gölluðu boðum en eins og flugmaðurinn sem þarf að læra að meta fjarlægðir með fleiri tækjum en sjón sinni getum við lært að þekkja þá og bæta þá upp.

Akkeri (e. Anchoring) er dæmi um hneigð sem er mjög erfitt að taka eftir en Kahneman og Tversky komust að þeirri niðurstöðu að í mörgum tilfellum leysir fólk vandamál út frá einhverju upphafsgildi sem er svo aðlagað að lokalausn. Upphafsgildið þarf hins vegar ekki að vera tengt raunverulegri lausn vandamálsins á neinn hátt og getur breyst út frá framsetningu vandamálsins. Dæmi um slíkt vandamál er Genghis Khan próf svokallað en í því eru þátttakendur beðnir um að auðkenna sig með því að skrifa niður þrjá síðustu stafi símanúmers síns. Þeir eru næst beðnir um að svara því hvert dánarár Genghis Khan er og í ljós kemur að tilgáta þátttakendanna er í tölfræðilega mjög sterku sambandi við símanúmer þeirra. Þarna var einhver upphafsstærð í huga fólks sem það aðlagaði síðan að lokasvari sínu þrátt fyrir að augljóst væri að upphafsstærðin væri ótengd lausn vandamálsins. Mörg fleiri dæmi eru um slíkar hneigðir sem eru óljósar en geta þó haft mikil áhrif á ákvörðunartöku einstaklinga eins og t.d. ofurbjartsýni, þýðishneigð (e. representative bias) og aðgengishneigð (e. availability bias). Áhrif slíkra hneigða og boða gera ákvörðunartöku hins raunverulega einstaklings frábrugðna hins hagræna manns. Finna má dæmi sem kolfella allar þrjár grunnforsendur hámörkunar hins hagræna manns á ákvörðunartöku sinni.

Í bók sinni, Essays in Positive Econmics, færir Milton Friedman rök fyrir því að hagfræðilíkön ætti ekki að dæma á verðleikum forsenda þeirra heldur út frá einfaldleika þeirra annars vegar og nytsemi og forspárgildi þeirra hins vegar. Friedman tók frægt dæmi þar sem hann lýsti nýklassísku módelunum við leik billjarðspilara. Hann leikur eins og hann þekki allar þær flóknu hornafræði- og eðlisfræðireglur sem liggja að baki þess að finna réttu stefnu og hraða kúlnanna þó hann í raun geri það ekki. Á þann hátt má spá fyrir um leik hans með óraunverulegum forsendum á góðan og áreiðanlegan máta. Svör við þessari röksemdarfærslu benda á það að hér er Friedman einungis að lýsa færustu billjarðspilurum og að þessi greining á ekki við um meginþorra fólks. Einnig eru mistökin og samleikur milli tveggja spilara það sem blæs líf í leikinn en ekki fullkomnun hans. Til þess að geta sagt til um niðurstöðu leiksins þarf að einblína á annmarka spilarana og mistök þeirra.

Þegar öllu er á botninn hvolft er ljóst að forsendur fyrir ákvörðunartöku einstaklinga innan nýklassískra hagfræðilíkana bresta allar þegar litið er á raunverulegar ákvarðanir og atferli einstaklinga. Gagnrýnisraddir, byggðar á rannsóknarniðurstöðum, benda á hnökra nýklassískra hagfræðilíkana og nefna til að mynda þá blindni sem var fyrir efnahagshruninu sem skók heiminn fyrir örfáum árum því til stuðnings. Skoða þarf gaumgæfilega á nýjan hátt hvaða áhrif brostnar forsendur nýklassísku líkananna hafa á spágildi þeirra. Áhugavert verður að sjá þróun þessa sviðs á næstu árum og áratugum. Ljóst er að til þess að efla trú á hagfræðilegri greiningu þurfa hagfræðingar að rýna í líkön sín og komast að því hvort þau sé hægt að bæta eða að átta sig á og leggja áherslu á hverjar takmarkanir þeirra eru.

Advertisements

Uppgjafasköpun

Gefstu upp!

Ég hef gaman að þeim félögum Stephen Dubner, rithöfundi, og Steven Levitt, hagfræðingi, í Freakonomics og hlusta reglulega á podcast sem þeir gefa út. Fyrir nokkrum árum hlustaði ég á þátt hjá þeim sem að hét The Upside of Quitting og er það sá þáttur sem ég hef velt hvað mest fyrir mér og hugsa oftast til. Í honum rengja þeir það algenga viðhorf að maður eigi aldrei að gefast upp og ganga svo langt að mæla með því að stunda uppgjafir. Steven Levitt, maður sem hefur náð langt og skarar fram úr á sínu sviði, segist akkúrat hafa náð svo langt með því að gefast upp. Hann vill meina að ef hann hefði verið að eltast við allar þær hugmyndir sem hann hefði fengið of lengi hefði hann aldrei náð svo langt með þær 2-3 sem voru í raun einhvers virði. Hans mantra í lífinu er að eigin sögn fail fast.

 

Það eru tvö hugtök í hagfræði sem liggja að miklu leyti að baki röksemdarfærslu þeirra Steven og Stephen fyrir því hvers vegna við eigum að gefast fljótt upp, það er fórnarkostnaður og sokkinn kostnaður. Fórnarkostnaður er allt það sem ég greiði og gef upp á bátinn fyrir eitthvað. Fórnarkostnaður minn við að kaupa einhverja vöru er því ekki einungis peningurinn sem fór í vöruna heldur tíminn sem það tók að kaupa hana og val mitt að hafna öllu öðru sem ég hefði getað keypt fyrir peninginn sem og ávöxtunarmöguleikar þessara peninga í framtíðiinni hefði ég ekki eytt þeim. Fórnarkostnaður þess að eltast við 100 hugmyndir en ekki bara 2 er því annað hvort tíminn eða peningurinn sem fer í þessar auka 98 og/eða gæði allra 100 hugmyndanna. Sokkinn kostnaður er allur sá (fórnar)kostnaður sem hefur nú þegar verið varið í eitthvað og fæst ekki til baka. Einstaklingum getur reynst mjög erfitt með að líta framhjá fórnarkostnaði við ákvörðunartöku.

 

Ör frumgerðamyndun (e. prototyping) og sífelldar umbætur

Ég hlustaði um daginn á fyrirlestur hjá Tom Kelley, stofnanda IDEO tala um það sem hann kallar creative confidence, eða sköpunarkjark. Hann ræddi meðal annars um nauðsyn þess að vinna með nokkrar hugmyndir í stað einnar þegar kemur að því að auka virði og skapa eitthvað nýtt. Þetta kemur heim og saman við það sem Eric Ries um hvernig skulu vinna við aðstæður sprotafyrirtækja en þau skilgreinir hann sem “a human institution designed to create a new product or service under conditions of extreme uncertainty”. Ries leggur áherslu á að frá hugmynd líði ekki langur tími þar til hugmynd er komin í vinnslu og prófanir á henni sem hafa það að markmiði að bæta hugmyndina sífellt. Hann lagði, eins og Kelley, áherslu á að reyna að sannreyna sem flestar hugmyndir með prófunum. Tom Kelley vildi einnig að við sköpunarferlið myndum við stunda öra frumgerðamyndun en með því að sjá hlutina og geta handleikið þá gætum við strax komist lengra í að meta hvort þeir væru það sem við værum að leita að. Bæði Ries og Kelley telja svo að af öllum prófunum okkar, sérstaklega þeim sem misheppnast, getum við lært heilmikið. Ég lít svo á að ég sé sjálfur stöðugt í stöðu fullkominnar óvissu þegar kemur að lífi mínu þar sem ég geri mér ekki grein fyrir öllum þeim möguleikum sem mér standa til boða og þekki ekki eiginleika þeirra fyrr en ég prófa þá. Mér finnst því þessi sýn Kelly og Ries samrýmast speki Levitt og Dubner ágætlega og þegar ég horfi á þær í sameiningu myndast eitthvað sem ég get lifað fullkomlega sáttur með:  Ég ætla að reyna að prófa sem flesta hluti til að verða hamingjusamari en varast þó að halda of fast í neinn þeirra standist þeir ekki væntingar mínar eða bjóðist eitthvað betra.

 

Viljinn til að trúa

Bandaríski heimspekingurinn William James fjallaði um viljann til að trúa í ritgerð sinni The Will to Believe frá 1896. Þar stillir hann upp leitinni að sannleikanum og viljanum til að trúa honum á móti hræðslunni við að láta blekkjast. Ég lít svo á að á sama hátt megi stilla upp leitinni að umbótum og viljanum til þess að prófa nýja hluti á móti hræðslunni við það að þurfa að gefast upp. Ég er því fullkomlega sammála James þegar hann segir

I live, to be sure, by the practical faith that we must go on experiencing and thinking over our experience, for only thus can our opinions grow more true; but to hold any one of them – I absolutely do not care which – as if it never could be reinterpretable or corrigible, I believe to be a tremendously mistaken attitude, and I think that the whole history of philosophy will bear me out.

Ég á því, samkvæmt James, að eltast við sannleikann og gera mér grein fyrir því að einhvern tíman muni ég láta blekkjast. Sú fórn að láta einstaka sinnum blekkjast telur hann hins vegar blikna í samanburði við það að geta sífellt litið fram á veginn og að vera á stöðugri leið að sannleikanum. Ég verð einungis að átta mig á því að á hverri stundu verð ég að vera tilbúinn að endurmeta þann sannleika sem ég tel gildan hverju sinni til þess að komast skrefinu nær takmarki mínu. Ef við yfirfærum þetta á líf mitt og leit að hamingju eða árangri að þá má ég ekki vera hræddur við að gera mistök eða gefast upp á einhverri braut. Nákvæmlega þessi mistök, ef ég horfist í augu við þau og læri af þeim hjálpa mér að komast skrefinu nær takmarki mínu. Ég verð því að gefast upp fyrir óttanum á mistökum til þess að komast áfram og skapa eitthvað nýtt og meira.

Orðræða, áherslur og femínismi Emmu Watson

Í bók sinni “Don’t Think of an Elephant” biður George Lakoff (2004) lesendur um að gera nákvæmlega það; ekki hugsa um fíl. Lakoff heldur því hins vegar fram að það geti enginn orðið við þessari bón hans því um leið og bónin er lesin kallar lesandinn fram ímyndaðan fíl í höfði sínu sem er ekki á því að láta sig hverfa svo auðveldlega. Á sama hátt eru til orð eða orðatiltæki sem hafa hugrenningartengsl við einhvern ákveðin hlut, tilfinningu eða ástand hjá hverjum og einum. Lítum á orð eins og skattbyrði og greinum það aðeins. Það er erfitt að burðast með eitthvað. Hver sem sú byrði er sem liggur á þér þá er hún íþyngjandi og þú vildir gjarnan án hennar vera. Að því gefnu gefur það augaleið að þegar við leggjum þessa neikvæðu merkingu við skatt og fáum skattbyrði að þá dregur hugur okkar upp þá mynd að skatturinn, líkt og hver önnur byrði, sé okkur til ama. Það velur enginn að bera einhverja byrði heldur neyðumst við til þess.

Hver og einn þarf hins vegar ekki að hafa sömu hugrenningartengsl til sama orðsins. Þannig kallaði ég ekki fram einn fíl heldur óteljandi fíla í upphafi pistilsins í hugum ykkar. Einhver ykkar sáu fyrir sér afrískan fíl, aðrir indverskan, sumir Dumbó og einhverjir hana Nellý. Í hvert sinn sem við notum orð til að tjá okkur erum við i raun að fórna einhverjum hluta af upplifun okkar til þess að geta tjáð öðrum hana. Við getum aldrei verið viss um hvaða fíll mun dúkka upp í huga þess sem við tölum við en það er áhætta sem við erum tilbúin að taka til að geta átt samskipti. Einn af þeim fræðimönnum sem hefur fjallað um þessi umskipti milli upplifunar og orða og þeirrar fórnar sem þau eru er Weick (2011). Hann vill meina að mismunandi rammar einstaklinga á lífið valdi þessari stöðugu togstreitu milli upplifunar og tjáningar. Allt í fari einstaklinga, hvort sem það er aldur, kyn, upplifanir eða hvað annað myndar ramma þeirra á lífið. Rammarnir eru þau gleraugu sem hver og einn lítur á lífið í gegnum. Slíkir rammar,  sjónarhorn á lífið, geta verið sterkir og erfitt getur reynst að brjóta þá. Með öðrum orðum getur reynst erfitt að kynna einstaklinga fyrir nýjungum eða sannfæra þá um eitthvað sem gengur gegn sýn þeirra á lífið. Snow o.fl. (1986) vilja þó meina að með því að nýta sér ramma sé hægt að fá einstaklinga til að beita sér fyrir málefnum sem þeir annars hefðu ekki hugsað sér að gera. Þetta er mögulegt með því að nota gildi eða skoðanir sem falla inn í ramma einstaklinga og sýna þeim hvernig þau gildi eða skoðanir falla að gefnu málefni hverju sinni. Þetta hafa ótal margir foreldrar nýtt sér í gegnum tíðina með því að stinga upp á því við börnin sín að þau eigi að hugsa til barnanna í Afríku og klára nú matinn sinn. Það gefur augaleið að samhugur með sveltandi börnum og manngæska eru gildi sem allir foreldrar vilja meina að þeir hafi innrætt í börnum sínum og því ættu þau gildi að duga til að hvetja barnið til að borða.

Hér er komið að þætti Emmu Watson í þessum pistli. Emma Watson hélt nýverið ræðu sem farið hefur eins og eldur í sinu um netheima og í kjölfar hennar var netátakinu heforshe hrint af stað af hálfu Sameinuðu Þjóðanna. Þar reynir hún að endurskilgreina femínisma sem hugtak sem á samleið með römmum margra þeirra sem hafa afskrifað hugtakið í huga sínum. Hugtakið er margslungið og hefur vafalaust mun misleitari hugrenningartengsl milli einstaklinga en flest önnur. Emma Watson reynir því að nota sterk gildi sem hún telur að ætti að falla inn í ramma sem flestra til að fá einstaklinga til að taka afstöðu með femínisma á nýjan leik.

“For the record – Feminism by definition is: The belief that men and women should have equal rights and opportunities. It is the theory of the political, economic and social equality of the sexes. […] These rights I consider to be human rights”

Hér tengdi hún mannréttindi, sem er sterkt gildi, beint við femínisma og stillir því hugtakinu upp á þann hátt að sért þú á móti femínisma þá hljótir þú einnig að vera á móti almennum mannréttindum allra. Seinna í ræðunni tvinnar hún annað öflugt og hugsanlega sterkara gildi saman við femínisma, frelsi einstaklingsins.

“If we stop defining each other by what we are not and start defining ourselves by what we just are – we can all be freer and this is what HeForShe is about. It’s about freedom.”

Með þessum skírskotunum til frelsis og mannréttinda reynir Emma Watson að fá þig til að líta þannig á að sért þú stuðningsmaður frelsis og mannréttinda hljótir þú að vera femínisti og á sama hátt að sért þú á móti femínisma þá hljótir þú að vera andsnúinn frelsi og almennum mannréttindum.

Það er erfitt að brjóta ramma á bak aftur og ætlast til að breyta þeim. Áhrifaríkara getur reynst að endurskilgreina þá þætti sem þú vilt koma inn í ramma annarra á þann hátt að þættirnir séu þeim þóknanlegir. Áhugavert verður að sjá hvernig Emmu Watson og heforshe herferð Sameinuðu Þjóðanna mun vegna en ljóst er að orðaval og áherslur okkar í tali skipta höfuðmáli þegar kemur að því að sannfæra aðra.